Ιστορικό εγκώμιο της Ρόδου

Του Κ. Ι. Δε­σπο­τό­που­λου της Ακα­δη­μί­ας Αθη­νών

«…Ιδιαί­τε­ρη σπου­δαιό­τη­τα για την Ιστο­ρία, όχι μόνο της Ελ­λά­δος, αλλά και της Ευ­ρώ­πης, άρα και της Οι­κου­μέ­νης,  έχει η θε­τι­κή συμ­βο­λή τής Ρόδου, εφά­μιλ­λη, του­λά­χι­στον, με την συμ­βο­λή των Αθη­νών και τής Μασ­σα­λί­ας, για τον πνευ­μα­τι­κό  εξελ­λη­νι­σμό, σε μέγα βαθμό, τής Ρω­μαϊ­κής λο­γιο­σύ­νης, και για την δια­μέ­σου αυτής  διά­δο­ση τής ελ­λη­νι­κής παι­δεί­ας στους λαούς τής  Δυ­τι­κής Ευ­ρώ­πης.»

Τι­μώ­ντας, σή­με­ρα, την ημέρα τής εν­σω­μά­τω­σης τής Δω­δε­κα­νή­σου με την μη­τέ­ρα, Ελ­λά­δα, θε­ω­ρή­σα­με σκό­πι­μο να κά­νου­με ανα­φο­ρά σ’ ένα κεί­με­νο τού Κ. Ι. Δε­σπο­τό­που­λου τής Ακα­δη­μί­ας Αθη­νών, εγνω­σμέ­νου πνεύ­μα­τος, ήθους και φήμης, που έφυγε από την ζωή, την… 7-2-2016, σε ηλι­κία 103 ετών.

Το πιο κάτω κεί­με­νο που ακο­λου­θεί, όντως, δο­ξα­στι­κό εγκώ­μιο και ανε­πα­νά­λη­πτος παιά­νας τής ιστο­ρι­κής πο­ρεί­ας  τή­ςΡό­δου, βα­σί­ζε­ται στον εναρ­κτή­ριο λόγο τού Ακα­δη­μαϊ­κού στο  9ο Συ­μπό­σιο τού Αι­γαί­ου, που έγινε στη Ρόδο, από 1-5 Νο­εμ­βρί­ου τού 1984.

(Εμείς, τι­μώ­ντας μαζί και την μνήμη τού Ακα­δη­μαϊ­κού  με­γά­λου στο­χα­στή, Κ. Ι. Δε­σπο­τό­που­λου, απλά, αρ­κε­στή­κα­με στην απο­σπα­σμα­τι­κή του πα­ρου­σία.):

«Ο λε­γό­με­νος «κα­τά­λο­γος νηών» της Ιλιά­δας  τού Ομή­ρου, όπου ανα­γρά­φε­ται η σύν­θε­ση τής ελ­λη­νι­κής στρα­τιάς ενά­ντια στην Τροί­αν, πε­ριέ­χει και «τάς εννέα νήας… Ρο­δί­ων αγε­ρώ­χων». Πε­ριέ­χει, δη­λα­δή, και τα εννιά πλοία των γεν­ναιό­ψυ­χων Ρο­δί­ων, που κα­τοι­κού­σαν την  Ρόδο μοι­ρα­σμέ­νοι σε τρία μέρη, στην Λίνδο, στην Ιά­λυ­σο  και στην μες στο φώς λου­σμέ­νη Κά­μει­ρο. (Β654).

Στις απα­ριθ­μή­σεις των «Επτά Σοφών τής Ελ­λά­δος» κα­το­νο­μά­ζε­ται, πά­ντο­τε,  ο Κλε­ό­βου­λος ο Λίν­διος, που άλ­λω­στε είναι οα­ντι­προ­σω­πευ­τι­κός ίσως  τής «σο­φί­ας» των Ελ­λή­νων τής επο­χής του, με το ελ­λη­νι­κό­τα­το από­φθεγ­μά του: «Μέ­τρον άρι­στον».

Στην χο­ρεία των ολυ­μπιο­νι­κών, των τρι­σέν­δο­ξων αυτών νι­κη­τών σε αγώ­νες με­τα­ξύ των Ελ­λή­νων, μόνο η Ρόδος έχει τα πρω­τεία σε βαθμό επι­βλη­τι­κό. Μά­λι­στα είναι τόσο μέγα το γό­η­τρο των ολυ­μπιο­νι­κών[ της, ώστε ακόμη και στην ελ­λη­νι­στι­κή εποχή ο ποι­η­τής Ρια­νός από την Κρήτη, για να λα­μπρύ­νει, στο έργο του, τον αρ­χη­γό των Μεσ­ση­νί­ων Αρι­στο­μέ­νη, επι­κα­λεί­ται και συγ­γέ­νειά του με οι­κο­γέ­νειες Ρο­δί­ων, προ­πά­ντων,  ολυ­μπιο­νι­κών!

Ο Ηγη­σί­ας από την Μα­γνη­σία τού Σι­πύ­λου είχε γρά­ψει, στα μέσα τού 3ου  προ Χρι­στού αιώνα, «Ρόδου Εγκώ­μιον». Επί­σης,  ο Μύρων από την Πρι­ή­νη έγρα­ψε και αυτός: «Ρόδου Εγκώ­μιον».

Ο Τί­μαιος από το Ταυ­ρο­μέ­νιον ( Σι­κε­λία) και πολ­λοί ακόμη γνω­στοί ιστο­ρι­κοί, όπως ο Αρι­στί­ων, ο Νι­κά­συ­λος,  ο Ξε­να­γό­ρας, ο Τι­μά­χι­δας, ο  Τι­μό­κρι­τος, ο Ζήνων και άλλοι είχαν γρά­ψει πολλά για την ιστο­ρία τής Ρόδου. Με­γά­λη, άρα, ήταν ήδη στην αρ­χαιό­τη­τα η ιστο­ρι­κή προ­βο­λή της Ρόδου.

Εν­δει­κτι­κή της πε­ριω­πής τής Ρόδου,  στην ελ­λη­νι­στι­κή εποχή,  είναι ίσως και η γε­ω­γρα­φι­κή απο­τί­μη­σή της.  Ο Ερα­το­σθέ­νης ορί­ζει τον βα­σι­κό με­σημ­βρι­νό επάνω στη γραμ­μή Ρόδου – Βυ­ζα­ντί­ου. Αλλά στη Ρόδο, επί­σης, είχε και ο Δι­καί­αρ­χος το­πο­θε­τή­σει, δη­λα­δή, στη γραμ­μή Ηρα­κλεί­ων Στη­λών – Ρόδου, τον βα­σι­κό βαθμό γε­ω­γρα­φι­κού πλά­τους. Προ­βάλ­λε­ται, άρα, η Ρόδος με τον συν­δυα­σμό τής γραμ­μής αυτής τού Ερα­το­σθέ­νους και τής γραμ­μής, αυτής τού Δι­καιάρ­χου, σαν το κε­ντρι­κό ση­μείο του γε­ω­γρα­φι­κού συ­στή­μα­τος .

“Θε­σπέ­σιον Πλού­τον”, κατά έκ­φρα­ση τού Ομή­ρου, χά­ρι­σε ο Ζεύς στους Ρο­δί­ους. Και πραγ­μα­τι­κά, ήταν ο πλού­τος αχώ­ρι­στος από τη Ρόδο, εξη­γή­σι­μος από την ευ­φο­ρία τού εδά­φους της και από την πρό­σφο­ρη, για τη ναυ­τι­λία και το εμπό­ριο,  γε­ω­γρα­φι­κή θέση της. Αλλά και από την ερ­γα­τι­κό­τη­τα και την ευ­τολ­μία των κα­τοί­κων της.

Και υπήρ­ξαν, σύν­δρο­μες τού πλού­του της, σπου­δαί­ες επι­δό­σεις των επώ­νυ­μων και ανώ­νυ­μων καλ­λι­τε­χνών της. Και υπήρ­ξε ακόμη, και προ­πά­ντων, με­γά­λη ανά­πτυ­ξη τού ναυ­τι­κού της, καθώς και η πε­ρί­φη­μη ναυ­τι­κή νο­μο­θε­σία της, που είχε τόσο επι­βλη­θεί στη θα­λασ­σο­πλο­ΐα, ώστε Ρω­μαί­ος αυ­το­κρά­τωρ έλεγε:!«Εγώ είμαι κύ­ριος τού κό­σμου, ο δε Ρό­διος νόμος κύ­ριος τής θα­λάσ­σης!»

Από την ευ­μά­ρεια των Ρο­δί­ων ή έστω και από αυτήν, εξη­γεί­ται και το ήθος τής Ρο­δια­κής πο­λι­τι­κής.  Φι­λε­λεύ­θε­ρης μάλ­λον και συ­ντη­ρη­τι­κής στα εσω­τε­ρι­κά θέ­μα­τα, επι­δέ­ξια και­ρο­σκο­πι­κής στις εξω­τε­ρι­κές σχέ­σεις.Απο­τέ­λε­σμα τής συ­νε­τής αυτής, πο­λι­τι­κής, με τη συν­δρο­μή και των ιστο­ρι­κών πε­ρι­στά­σε­ων, υπήρ­ξε η ανα­γω­γή τής Ρόδου σε με­γά­λη ναυ­τι­κή δύ­να­μη, από τον τρίτο ήδη π. Χ. αιώνα. Και, μά­λι­στα,  η δια­τή­ρη­ση τής ναυ­τι­κής της ισχύ­ος  και τής ικα­νό­τη­τας για δι­πλω­μα­τι­κές πρω­το­βου­λί­ες, πα­ρέ­μει­νε ακόμη και αφού είχε κα­τα­στρα­φεί στα 146 π.Χ. από τους Ρω­μαί­ους η Κό­ριν­θος.

Η Ρόδος, των δύο τε­λευ­ταί­ων π.Χ. αιώ­νων, έχει βα­ρύ­τι­μο ιστο­ρι­κό τίτλο: Υπήρ­ξε, τότε, κέ­ντρο με­γά­λης πνευ­μα­τι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας, πα­ράλ­λη­λο προς την Αλε­ξάν­δρεια και την πόλη των Αθη­νών, και προ­πά­ντων ελεύ­θε­ρο παι­δευ­τή­ριο  στη φι­λο­σο­φία, στις επι­στή­μες και στη ρη­το­ρι­κή, με ακτι­νο­βο­λία έως τις άκρες τής Με­σο­γεί­ου!

Η κοι­νω­νία και το πο­λί­τευ­μα τής Ρόδου ήταν προ­ϋ­πο­θέ­σεις πρό­σφο­ρες για την ανά­πτυ­ξη της ρη­το­ρι­κής. Είχε κα­τα­φύ­γει και ο Αι­σχί­νης ο αντί­πα­λος τού Δη­μο­σθέ­νους στην πόλη με την Ιπ­πο­δά­μεια ρυ­μο­το­μία. Και ώς τον πρώτο π.Χ. αιώνα, πα­ρου­σί­α­σε με­γά­λη ακμή στο χώρο της η ρη­το­ρι­κή τέχνη.

Διά­ση­μοι εκ­πρό­σω­ποί της υπήρ­ξαν ο Απολ­λώ­νιος ο Μα­λα­κός και ο Απολ­λώ­νιος ο Μόλων. Και οι δύο ήσαν επή­λυ­δες (νε­ο­φερ­μέ­νοι) στη Ρόδο, αλλά ρι­ζώ­θη­καν στο έδα­φός της και βρή­καν, στην κοι­νω­νία της, ό, τι χρεια­ζό­ταν για να ευ­δο­κι­μή­σουν.

Ο Μόλων, ιδιαί­τε­ρα, που έλαβε και το προ­νό­μιο πρώ­τος, αυτός, να αγο­ρεύ­σει ελ­λη­νι­κά, το 81 π.Χ, ενώ­πιον τής ρω­μαϊ­κής συ­γκλή­του, ως πρέ­σβης των Ρο­δί­ων. Κα­τόρ­θω­σε, έτσι, η Ρόδος να απο­κτή­σει ευ­ρύ­τα­τη φήμη, ώστε, και πολύ επί­δο­ξοι πο­λι­τι­κοί άντρες τής Ρώμης, να ελ­κύ­ο­νται από αυτήν και να έρ­χο­νται εδώ, στη Ρόδο, για να δι­δα­χθούν τη ρη­το­ρι­κή τέχνη!

Οι πιο διά­ση­μοι από αυ­τούς είναι ο έπει­τα μέγας ρήτωρ Κι­κέ­ρων και ο έπει­τα μέγας πο­λι­τι­κός Ιού­λιος Καί­σαρ! Και ποι­η­τές έζη­σαν και γεν­νή­θη­καν στη Ρόδο και η ποί­η­ση ήταν συ­στα­τι­κό τής Ρο­δια­κής πνευ­μα­τι­κό­τη­τας.

Ο Εύ­δη­μος ο Ρό­διος, μα­θη­τής διά­ση­μος τού Αρι­στο­τέ­λους, πι­στός κα­τε­ξο­χήν στο πνεύ­μα του και ιδιαί­τε­ρα στη με­τα­φυ­σι­κή του, επώ­νυ­μος τής μιας, από τις Αρι­στο­τέ­λειες πραγ­μα­τεί­ες, Ηθι­κής. Συγ­γρα­φέ­ας, ακόμα, Ιστο­ρί­ας τής αριθ­μη­τι­κής, τής γε­ω­με­τρί­ας, τής αστρο­νο­μί­ας και τής με­τε­ω­ρο­λο­γί­ας, επι­στρέ­φει στην πα­τρί­δα του και ει­σά­γει στη Ρόδο την Αρι­στο­τε­λι­κή φι­λο­σο­φία. Θρεμ­μέ­νος από την Αρι­στο­τε­λι­κή φι­λο­σο­φία, στον τρίτο π. Χ. αιώνα, εμ­φα­νί­ζε­ται και ο Πρα­ξι­φά­νης κι ακόμη ο Ιε­ρώ­νυ­μος ο Ρό­διος, που δια­τη­ρεί επι­κοι­νω­νία με τον φι­λο­σο­φη­μέ­νο βα­σι­λέα τής Μα­κε­δο­νί­ας Αντί­γο­νο και τον αρ­χη­γό της Νέας Ακα­δη­μί­ας Αρ­κε­σί­λαο.

Τον δεύ­τε­ρο αιώνα π.Χ. ο σπου­δαιό­τε­ρος φι­λό­σο­φος τής επο­χής ήταν ο Ρό­διος Πα­ναί­τιος. Ο Λίν­διος αυτός, πο­λυ­διά­στα­τος ευ­πα­τρί­δης, έζησε τα πε­ρισ­σό­τε­ρα χρό­νια της ζωής του έξω από τη Ρόδο, χωρίς όμως ποτέ να απαρ­νη­θεί τον τίτλο τού Ρό­διου πο­λί­τη. Ύστε­ρα από τις αθη­ναϊ­κές σπου­δές του διέ­μει­νε στη Ρώμη. Πε­ριό­δευ­σε ανά τη Με­σό­γειο και τε­λι­κά εγκα­τα­στά­θη­κε στη γε­νέ­τει­ρα τού Σω­κρά­τους και τού Πλά­τω­νος, Αθήνα, όπου έδρα­σε ως σχο­λάρ­χης τής στοάς.  Ανα­μόρ­φω­σε τη στω­ι­κή φι­λο­σο­φία, ώστε και να θε­ω­ρεί­ται ως ιδρυ­τής τής Μέσης Στοάς. Εμπνε­ό­ταν και από την πλα­τω­νι­κή φι­λο­σο­φία και δια­μόρ­φω­σε, ως φι­λό­σο­φος, ηθική δι­δα­σκα­λία τόσο πολύ αν­θρώ­πι­νη,  που επη­ρέ­α­σε γό­νι­μα επί­λε­κτους Ρω­μαί­ους και ιδιαί­τε­ρα τον Κι­κέ­ρω­να.

Με αυτήν, προ­πά­ντων, συ­νέ­βα­λε, κατά πολύ,  στην ανα­δο­χή(υπεύ­θυ­νη ανα­γνώ­ρι­ση) τής ελ­λη­νι­κής φι­λο­σο­φί­ας από τους Ρω­μαί­ους, αλλά και στη διά­πλα­ση και διά­δο­ση τής ιδέας τού αν­θρω­πι­σμού ή και τού ιδε­ώ­δους τής ενό­τη­τας ηθικά τού αν­θρώ­πι­νου γέ­νους. Εξάλ­λου οδη­γη­μέ­νος από την νη­φά­λια δια­πί­στω­ση ότι η επι­βο­λή της ρω­μαϊ­κής εξου­σί­ας δεν ήταν δε­κτι­κή ανα­τρο­πής, έστρε­ψε αυτός, κα­τε­ξο­χήν, τη στω­ι­κή φι­λο­σο­φία προς τον έσω άν­θρω­πο, δη­λα­δή προς τον ιδιω­τι­κά ηθικό προ­βλη­μα­τι­σμό.

Ο Ρό­διος αυτός, φι­λό­σο­φος, επι­τέ­λε­σε το διπλό, στην εποχή του, κα­τόρ­θω­μα: Να πλοη­γή­σει τη φι­λο­σο­φία προς κα­τευ­θύν­σεις κα­τάλ­λη­λες τότε, καθώς πί­στευε, για την επι­βί­ω­ση και την συ­νέ­χι­ση τής λυ­τρω­τι­κής τού αν­θρώ­που λει­τουρ­γί­ας της, και να προ­βάλ­λει στους Ρω­μαί­ους την γοη­τεία τού ελ­λη­νι­κού πνεύ­μα­τος και την αξία του ως ρίζας τού αλη­θι­νού αν­θρω­πι­σμού και ως πηγής  τής γνή­σιας παι­δεί­ας.

Στην ιστο­ρία τής φι­λο­σο­φί­ας, ως διά­δο­χος ου­σια­στι­κά τού Πα­ναι­τί­ου, πα­ρου­σιά­ζε­ται ο πολύς Πο­σει­δώ­νιος που δεν είχε γεν­νη­θεί στη Ρόδο, αλλά ταυ­τί­στη­κε με τη Ρόδο: Έδρα­σε και, ως Ρό­διος πο­λί­της και ως πρώ­τος πο­λι­τι­κός και  διά­ση­μος σοφός τής Ρόδου, προ­ση­λω­μέ­νος στο έδα­φός της, επί τόσες δε­κα­ε­τί­ες πολ­λές πέ­τυ­χε, ώστε να γίνει, τότε, η Ρόδος κάτι, σαν πνευ­μα­τι­κή πρω­τεύ­ου­σα της Ελ­λά­δος και της Με­σο­γεί­ου.

Η με­γα­λύ­τε­ρη όμως επι­στη­μο­νι­κή φήμη της Ρόδου είναι συ­νυ­φα­σμέ­νη με τις αστρο­νο­μι­κές  έρευ­νες, που είχε διε­ξα­γά­γει από το έδα­φός της ο μέγας αστρο­νό­μος Ίπ­παρ­χος. Από αυτές άντλη­σε πολλά και σπου­δαία ο αστρο­νό­μος και γε­ω­γρά­φος Πτο­λε­μαί­ος κ.λπ.

Ση­μα­ντι­κό­τα­το είναι ότι ο Πα­ναί­τιος είναι Ρό­διος και ο Κι­κέ­ρων, που σπού­δα­σε στη Ρόδο,είναι οι δύο αυτοί “αγω­γοί” τού ελ­λη­νι­κού πνεύ­μα­τος προς τη Ρώμη. Και συμ­βο­λι­κό  είναι ότι οι δύο με­γα­λε­πή­βο­λοι πο­λι­τι­κοί της Ρώμης,  ο Πο­μπή­ιος και ο Καί­σαρ, πέ­ρα­σαν και δύο τη Ρόδο υπο­κι­νη­μέ­νοι από εύ­λο­γη πίστη για την πνευ­μα­τι­κή πε­ριω­πή της.

Αν πραγ­μα­τι­κά το ελ­λη­νι­κό πνεύ­μα υπήρ­ξε πα­ρά­γων κρί­σι­μα δια­πλα­στι­κός τού πο­λι­τι­σμού τής Ευ­ρώ­πης και ύστε­ρα τής Οι­κου­μέ­νης, το κο­σμοϊ­στο­ρι­κό αυτό γε­γο­νός είναι, σε με­γά­λο βαθμό, επί­τευγ­μα των ρη­τό­ρων και των επι­στη­μό­νων και φι­λο­σό­φων που γεν­νή­θη­καν ή έδρα­σαν γό­νι­μα στη Ρόδο.! Αυτό είναι το θε­σπέ­σιο εύ­ση­μο ελ­λη­νι­κό­τη­τας και οι­κου­με­νι­κό­τη­τας που ανή­κει δί­καια στη Ρόδο!»

(Πηγή: «ΤΟ ΒΗΜΑ»

11-11-1984)

Για την απο­σπα­σμα­τι­κή

ει­κό­να του κει­μέ­νου

Π.Α. Χα­μου­ζάς  [email protected]

Ρόδος, 6 Μαρ­τί­ου 2016.